Centrum Kultury Powiatu Zgierskiego funkcjonuje w miejscu, którego historia wiąże się z początkami Zgierza rękodzielniczego. To czas, kiedy miasto nad Bzurą z małej rolniczej osady przekształcało się w prężny ośrodek sukiennictwa – jednej z kluczowych gałęzi przemysłu Królestwa Polskiego. Na mocy tzw. Umowy Zgierskiej, podpisanej w 1821 roku między reprezentującym Komisję Województwa Mazowieckiego Klemensem Witkowskim a trzema lokalnymi fabrykantami rozpoczął się najbardziej dynamiczny okres rozwoju XIX-wiecznego Zgierza, trwający do 1830 roku. Przybywający wówczas masowo „użyteczni cudzoziemcy”, głównie pochodzenia niemieckiego, nie tylko rozwijali miasto pod względem gospodarczym i kulturowym, ale także budowlanym. Każdy taki sukiennik otrzymywał działkę osadniczą, na której miał obowiązek wybudować dom mieszkalno-rękodzielniczy według udzielonego mu przez lokalne władze projektu (lub własnego, zatwierdzonego przez władze rysunku architektonicznego). Działki wytyczano według planu regulacyjnego autorstwa Jana Leszczyńskiego, na bazie którego powstało Nowe Miasto – regularna siatka ulic o symetrycznym układzie, wpisująca się w idę klasycystycznych miast idealnych. Główną, czyli pryncypialną arterią Nowego Miasta została dzisiejsza ulica Długa, wytyczona w 1821 roku i prowadząca od Rynku Starego Miasta do ogrodów miejskich.
W ramach wspomnianej akcji kolonizacyjnej wytyczono docelowo 258 działek, czekających na majstrów-sukienników oraz rzemieślników innych branż. Byli to wolni obywatele miejscy, wykwalifikowani fachowcy, będący elitą w branży włókienniczej – zajmowali się przerobem wełny na tkaniny i handlem suknem. W latach 1820-1828 przybyło ich do Zgierza od kilkuset do kilku tysięcy. Jednym z nich był właściciel posesji przy dzisiejszej ulicy Długiej 42 – Frydrych Ekert (Ekiert), który w 1827 roku otrzymał list nadawczy na dom frontowy wybudowany na działce nr 164. Reprezentował on najbardziej okazały z trzech typów tak zwanych domów dwufamilijnych, zaprojektowanych przez budowniczego Karola Trautsolta dla zgierskich sukienników. Była to skromna, funkcjonalna architektura o prostych, harmonijnych proporcjach, dla której pierwowzorami były domy pruskich tkaczy z połowy XVIII wieku. Wznoszone na planach prostokąta, bez przybudówek i występów w murze, zgierskie domy były parterowe, z użytkowym poddaszem i naczółkowym dachem pokrytym dachówką tzw. karpiówką. Fasady miały zazwyczaj siedmioosiowe, z wnęką wejściową na osi, flankowaną przyściennymi filarami lub półkolumnami. Symetrycznie rozmieszczone okna miały jedynie pasowe obramienia, najbardziej reprezentacyjne były zazwyczaj drzwi wejściowe – również drewniane, z ozdobnymi okuciami i dekoracyjną klamką.
Takie drzwi prowadziły również do domu Frydrycha Ekerta i są dziś jedynym zachowanym elementem z pierwszego, drewnianego budynku, choć nie pełnią już swojej pierwotnej funkcji. Reprezentują typ drzwi opierzonych-dwuwarstwowych o konstrukcji deskowo-szpungowej, szalowane w układzie rombowym, z ozdobnymi głowaczami, czyli gwoździami z dużymi główkami, które pełniły funkcję konstrukcyjną i dekoracyjną (ich rytm podkreślał symetrię desek, tworząc dekoracyjne wzory), dwiema gałkami po jednej w każdym skrzydle oraz metalową klamką w kształcie liścia. Poddane konserwacji podczas ostatniego remontu znajdują się obecnie na osi sieni głównej i prowadzą na tyły domu. Ich pierwotna kolorystyka mogła być gołębio-szara, ugrowa lub zielonkawa (zgniło-zielona), zaś stosowane wówczas do malowania drewna farby olejne na bazie oleju lnianego były bardzo trwałe i dodatkowo konserwowały drzwi, których dobry stan wynika także z faktu, iż były osłonięte nieistniejącym już gankiem od strony ogrodu. Drzwi jako wejściowe służyły kolejnym udokumentowanym mieszkańcom pierwszego domu: Krauzemu (od 1836 roku) i Marcinowi Radke (od 1844 roku). W 1849 roku obiekt opisano jako drewniany, parterowy, z facjatą i poddaszem, kryty dachówką, z sześcioma oknami w parterze i jednym w facjacie. Był to zatem typowy zgierski dom rękodzielniczy wpisujący się w idee późnego, uproszczonego klasycyzmu, czyli epoki biedermeier. Niestety, nic nie wiemy o jego wyposażeniu, a szkoda, gdyż w tym okresie Zgierz był również ważnym ośrodkiem meblarskim w Królestwie Polskim, w mieście działało kilkudziesięciu mistrzów-stolarzy.
Nie wiemy również kto zlecił rozbiórkę drewnianego obiektu pod koniec XIX wieku i wybudowanie nowego, murowanego, co wiązało się zapewne z ożywieniem gospodarczym Zgierza i wzrostem zamożności właścicieli budynku. Drugi dom, podobnej formy i wielkości, był dwukondygnacyjny, siedmioosiowy, z centralnym wejściem, podkreślonym ryzalitem i facjatą z dwoma oknami. Fasada frontowa miała sześć rozmieszczonych symetrycznie okien na parterze i sześć mniejszych na poddaszu. Drzwi wejściowe poprzedzone były schodami i prowadziły do przelotowej sieni, dzielącej obiekt na dwie części. Wyjście na ogród zakryte było drewnianym gankiem. Pamiątką z tego okresu są trzy pary drewnianych drzwi: funkcjonujące do dziś drewniane wejściowe oraz dwie pary drzwi wewnętrznych w sieni, prowadzących do bocznych pomieszczeń, których układ był pierwotnie prawdopodobnie amfiladowy. Dom był i mieszkaniem i zakładem pracy, na tyłach biegnącej w głąb działki mieścił się pierwotnie ogród, a przy domu funkcjonowały drewniane i murowane oficyny, już nieistniejące. Nie wiemy czym zajmował się kolejny właściciel domu, Srul Parizel, przedstawiciel zgierskiej społeczności żydowskiej, łączony z posesją w latach 1910-1913. Być może to z nim związany jest zachowany na zewnętrznej ościeżnicy drzwi wejściowych otwór na tzw. mezuzę, czyli zwitkę pergaminu z fragmentami Tory. Na nim kończą się udokumentowane informacje o mieszkańcach posesji przy ulicy Długiej 42 aż do 1939 roku.
Kolejny rozdział w historii tego adresu zapisała, niechlubnie, okupacja hitlerowska. W domu urządzono Arbeitsamt, czyli niemiecki urząd pracy – stąd Zgierzanie byli wywożeni na przymusowe roboty do III Rzeszy. Po wojnie w budynku funkcjonowały mieszkania komunalne i lokalne użytkowe, wówczas doszło zapewne do przekształcenia układu wnętrz. W 1981 roku przeniesiono tu Ognisko Pracy Pozaszkolnej – jedną z najstarszych zgierskich instytucji kultury (funkcjonującą już w 1952 roku jako Państwowy Dom Harcerza, w 1957 roku przekształcony w Dom Kultury Dzieci i Młodzieży, a w 1973 w Ognisko Pracy Pozaszkolnej), na którego potrzeby urządzono na parterze po prawej stronie dużą salę widowiskową, a pozostałe pomieszczenia zaadaptowano na pracownie.
Najnowszy rozdział w historii tego miejsca rozpoczęła decyzja o modernizacji niszczejącego obiektu. Przeprowadzony w latach 2023–2024 z inicjatywy Starostwa Powiatowego w Zgierzu (organizatora placówki) remont generalny kosztował cztery i pół miliona złotych i był możliwy dzięki dofinansowaniu z Rządowego Funduszu „Polski Ład”. Prace obejmowały częściową rozbiórkę piętra i poddasza domu, wymianę dachu, okien, drzwi, instalacji i mediów oraz termomodernizację. Obiekt powiększono o szklany łącznik od strony podwórza, w którym ulokowano wejście, szatnię i sanitariaty – obecnie powierzchnia użytkowa budynku to 360 m2. Z pierwotnej zabudowy zachowano fasadę frontową i historyczną stolarkę: wspomniane zabytkowe drzwi z lat 20. XIX wieku (jedne z trzydziestu zachowanych zgierskich drzwi służących pierwszym rękodzielnikom), historyzujące drzwi wejściowe oraz fragment balustrady schodów w sieni prowadzących na poddasze (poręcz i tralki)..
W ten sposób mamy niejako trzeci dom przy ulicy Długiej 42, będący z jednej strony świadectwem rękodzielniczej historii Zgierza i epoki biedermeier, a z drugiej siedzibą Centrum Kultury Powiatu Zgierskiego.
Monika Nowakowska
Bibliografia:
Paweł K. Krawczyk, Magdalena Kopijka, Zgierz miastem biedermeier, Zgierz 2020.
Magdalena Kopijka, Zabytkowe drzwi drewniane w zgierskich domach tkaczy z I połowy XIX wieku [w] Zgierskie Zeszyty Regionalne Tom VII – nadbitka.
Paweł K. Krawczyk, Katarzyna Barucha, Dom murowany z ok. 1900 r., Zgierz, ul. Długa 42, opracowanie identyfikacji obiektu przez Fundację Ochrony Mebli Zabytkowych oraz Dziedzictwa Kultury w Polsce D.O.M, mps w posiadaniu Starostwa Powiatowego w Zgierzu, Zgierz 2022.
Bronisław Wachnik oprac., Zgierz stolicą sukiennictwa w okresie Królestwa Polskiego, Zeszyt II, Towarzystwo Przyjaciół Miasta Zgierza, Muzeum Miasta Zgierza, Zgierz 1984.
Paweł K. Krawczyk, Anna Ozaist-Przybyła, Biedermeier w Zgierzu i wybranych miastach fabrycznych Królestwa Polskiego [w] Polski biedermeier romantyzm „udomowiony”, kat. wystawy w Muzeum Narodowym w Warszawie, Wydanie I, Warszawa 2018.
Spacer po Zgierzu. Zapamiętany w starych pocztówkach, red. Robert Starzyński, Muzeum Miasta Zgierza, Zgierz 2011.
Zdjęcia archiwalne pochodzą ze zbiorów Centrum Kultury Powiatu Zgierskiego..
Fotografie drzwi są autorstwa Mariusza Świątczaka.
Comments are closed